Prof. Dr. Ş. Volkan Özgüven

Prof. Dr. Ş. Volkan Özgüven

Virüs Nasıl Bir Mikrop, İnsana Nasıl Zarar Veriyor? (2. Bölüm)

HASTALIĞIN ADI: COVID-19

Bulaşmadan hastalanmaya kadarki süre (kuluçka süresi): Ortalama 5-6 gündür. Bununla birlikte, bulaşan virüsün sayısı, hasta ile temas süresi ve vücudun buna verdiği cevabın derecesine bağlı olmak üzere, 2 gün gibi çok kısa ya da 14 gün kadar uzun olabiliyor. 

Hastalık belirtileri: Yüksek ateş (en sık belirti), öksürük ve nefes darlığı, en sık yakınmalardır. Daha nadir olarak; boğaz ağrısı, adale ve eklem ağrıları ve ishal gibi yandaş semptomlar da görülebilir. Ciddi olgularda, organların oksijenlenmesi bozulacağından, çeşitli organ fonksiyon bozuklukları ve risk grubundaki bireylerde daha fazla olmak üzere, organ yetmezlikleriyle ölüm gerçekleşir.

Hastalananlardan ne kadarı kaybediliyor? COVID-19’un fatalite (ölüm) hızı; dünya genelinde, şimdilik, 12 Temmuz 2020 itibarıyla kanıtlanmış vaka sayısı 12.552.765 olup, toplam ölüm sayısı 561.617’dir (kaynak: Dünya Sağlık Örgütü). Anlaşılacağı gibi, 100 hastadan 4-5’i kaybedilmektedir. Ülkemizde resmi makamlarca yayınlanan güncel verilere (212.993 vaka, 5.363 ölüm) göre ölüm hızı (%2,5), dünya ortalamalarının altındadır. Bu rakamlardan kabaca bir sonuç çıkarabiliriz: Ölüm hızı SARS’ta %11 ve MERS’te %34 olduğuna göre SARS-CoV-2, hastalandırdığı popülasyon içerisinde daha az insanı öldürüyor. Bununla birlikte, pençesine aldığı hasta sayısını göz önünde bulundurduğumuzda, diğerlerinden çok daha hızlı yayılıyor ve insanlara çok daha kolay bulaşıyor.

Kimler daha çok etkileniyor ve yaşamını yitiriyor? Risk grupları:

  • Yaş: Ölüm riskinin yaş ile çok yakın ilişkisi vardır. Örneğin; ölüm sıklığı (fatalite hızı, hastalananlardan kaç kişinin öldüğü): >80 yaşta %15, 70-79 yaşta %8, 60-69 yaşta %3,6, 50-59 yaşta %1,3, 40-49 yaşta %0,4, 30-19 yaşta %0,2 ve <10 yaşta %0 olarak bulunmuştur.  
  • Cinsiyet: Erkek düşmanı bir virüstür. Şu ana kadar hastalananların 2/3’ü erkek, 1/3’ü kadındır. Ölüm sıklığı açısından da erkekler daha şanssız görünüyor: Hastalanan erkeklerin %4,7’sine karşılık kadınların %2,8’i ölmüş durumda.
  • Altta yatan hastalıklar: Hastalananlar arasında; kalp hastalarının %13’ü, diyabetiklerin %9’u, kronik akciğer hastalığı olanlar ve hipertansif hastaların %8’i, kanser hastalarının ise %7,5’i ölmüştür. Altta yatan hastalığı olmayanlardaki ise bu olasılık %0,9’dur.

Hastalananlar kaç günde yaşamlarını yitiriyor? Hastanede/yoğun bakımda kalış süresi: Bütün hastalar için ortalama hastanede kalma süresi yaklaşık 10 gün olarak hesaplanmıştır. Ölüm, ilk belirtilerden ortalama 14 gün sonra, ≥70 yaştakilerde ise 11,5 günde gelişiyor.

Tanı nasıl kesinleştiriliyor? Laboratuvar testleri: Salgının başından beri ülkemizde, hastalardan alınan numuneler %95’in üzerinde güvenilirlik sağlayan moleküler bir yöntemle (PCR ile) virüse ait genetik materyal (RNA) açısından inceleniyordu. Yakın zamanda ön tarama amacıyla kullanılan ve olası hastaların kanında virüsle enfekte olup olmadığını gösteren antikorları araştıran çabuk tanı kitleri de kullanıma sokuldu.    

Hastalardan hangi numuneler alınıyor? Hasta örnekleri: Pnömonisi olan olgularda trakeal aspirat veya bronkoskopi ile alınan alt solunum yolu örnekleri; buna müsait olmayan pnömonili hastalarda veya pnömoni semptomları vermeyen daha hafif olgularda ise nazofarinks yıkama örnekleri ya da nazal veya orofaringeal sürüntü örnekleri alınıyor. Antikor testi için ise kan örneği alınıyor.

Tedavisi ya da aşısı var mı? Hüsran: Şimdilik kesin etkili bir ilacı ya da aşısı yok... Birçok ilaç denendi. Özellikle sıtma ilaçlarının, örneğin bir klorokin türevi olan Plaquenil’in tedavide yararlı olabileceği öne sürülmüşse de kullanılıp olumlu sonuç alınmış olan hasta sayısı bunun kesinleştirilmesine yetecek kadar yüksek değildir. En umut verici ilaçmış gibi görünen ise bir antiviral olan Favipiravir’dir. Bununla birlikte, bunun için de erken konuşmak doğru olmayacaktır. Ümit ediyoruz...

Hasta ile temas etmiş bireylerin takibi: Hasta olduğu kesinleştirilmiş bireylerle temas edenlere kendi evlerinde 14 gün karantina koşulları uygulanır. Bu süre içerisinde bireyler; ateşlenip ateşlenmediği, bunlarda öksürük ve nefes darlığı başlayıp başlamadığı yönlerinden kontrol edilir.

NE YAPMALI, NASIL KORUNMALIYIZ?

  1. Doğal olarak en etkin korunma yöntemi, kitle aşılamasıdır. Maalesef henüz bu virüse yönelik etkinliği kanıtlanmış bir aşımız yok. Bekleyeceğiz... Tabii ki, aşağıda sıralayacağımız bireysel korunma önlemlerine azami uyum göstermek koşuluyla...
  2. Son 14 gün içerisinde benzer şikayetleri olan bir bireyle temas etmişseniz ve ateş, öksürük, solunum güçlüğü gibi sıkıntılarınız varsa, zaman yitirmeden Alo 184 Sağlık Bakanlığı Corona Danışma Hattı’nı arayınız. Bu semptomlarınız hafif şiddette de olsa toplum içine çıkmayınız, toplu taşıma araçlarını kullanmayınız.
  3. Zorunlu haller dışında evinizden çıkmayınız. Toplum içine çıkmanız gereken durumlarda, özellikle kalabalık ve kapalı ortamlarda şikâyetiniz olsa da olmasa da standart (cerrahi) kâğıt maske takınız.
  4. Sağlık çalışanıysanız çalıştığınız ortamlarda standart temas önlemlerinden taviz vermeyiniz.
  5. Maskeli değilseniz, öksürür ve hapşırırken ağzınızı kâğıt mendil ile kapatınız ve sonra mendili hemen çöpe atınız. Kâğıt mendiliniz yoksa hapşırma alanı olarak havayı değil, dirsek içinizi kullanınız.
  6. Kış mevsimlerinde, özellikle salgın hallerinde, mümkün olduğunca tokalaşmayınız ya da zorunlu hallerde tokalaştığınız elinizle ağız, burun ve gözlerinize temas etmeyiniz ve yiyeceklere dokunmayınız. Böyle bir durumda, en kısa zamanda ellerinizi sabunlu suyla en az 20 saniye süreyle yıkayınız veya kolonya ile ya da alkol bazlı el antiseptikleri ile siliniz.
  7. Toplu taşıma araçlarında öksüren-hapşıran ya da hasta görünümlü bireylere 1,5 metreden daha fazla yaklaşmayınız. Zorunlu hallerde temas ettiyseniz, ellerinizi 20 saniye süreyle sabunlu suyla yıkayınız veya alkol bazlı el antiseptikleri veya kolonya ile siliniz.
  8. Ana bulaş yolu olmamakla birlikte bu virüsler, kirli ve cansız yüzeylerden de bulaşabiliyor. Olanaklı ise, çok insanın temas ettiği merdiven korkuluklarına, genel tuvaletlerin kapı tokmaklarına veya toplu taşıma araçlarında tutunma amaçlı gereçlere temas etmeyiniz. Ettiyseniz de o elinizle ağız, burun ve gözünüze temas etmeyiniz ve ellerinizi 20 saniye süreyle sabunlu suyla yıkamadan veya alkol bazlı el antiseptikleri veya kolonya ile silmeden önce yiyeceklere temas etmeyiniz.
  9. Tanısı kesinleştirilmiş hasta ile temas etmişlerin karantinaya alındıkları evlerinde yüzeyler her gün 1/100 sulandırılmış çamaşır suyu ile silinmelidir. Hastaların solunum sekresyonu ile belirgin şekilde bulaşmış yüzeyler ise 1/10 sulandırılmış çamaşır suyuyla temizlenmelidir.
Önceki ve Sonraki Yazılar